Na czym polega badanie per rectum?

Badanie per rectum, czyli badanie przez odbyt, jest badaniem palpacyjnym (ręcznym) – lekarz ocenia dostępne przy badaniu przez odbyt tkanki i narządy za pomocą dotyku.

Lekarz może zwrócić uwagę m.in. na:

Hemoroidy i inne zmiany w obrębie kanału odbytu – część zmian może być wyczuwalna palpacyjnie, zwłaszcza jeśli powodują obrzęk, bolesność lub zgrubienie.
Guz, zgrubienie albo zwężenie odbytnicy – nieprawidłowa struktura ściany odbytnicy może wymagać dalszej diagnostyki endoskopowej.
Szczelinę odbytu lub stan zapalny – nasilona bolesność określonej okolicy może wskazywać na miejscową zmianę wymagającą dokładniejszej oceny.
Zaburzenia napięcia zwieraczy odbytu – badanie pomaga ocenić ich czynność m.in. u pacjentów z nietrzymaniem stolca lub problemami z wypróżnianiem.
Zaleganie mas kałowych w odbytnicy – badanie może ujawnić nagromadzenie twardego stolca, np. przy nasilonych zaparciach.
Obecność krwi lub śluzu – ich stwierdzenie może wskazywać na potrzebę rozszerzenia diagnostyki.
Nieprawidłowości gruczołu krokowego u mężczyzn – lekarz może ocenić jego wielkość, symetrię, konsystencję oraz bolesność.
Polipy kanału odbytu – niektóre polipy położone nisko mogą być wyczuwalne podczas badania palpacyjnego.
Guzy nowotworowe kanału odbytu i odbytnicy – badanie może ujawnić część zmian położonych w zasięgu palca, jednak ich charakter wymaga potwierdzenia w dalszej diagnostyce.
Niektóre zmiany w obrębie miednicy u kobiet – przez ścianę odbytnicy mogą być wyczuwalne większe guzy miednicy, w tym niektóre mięśniaki macicy, zwłaszcza w ramach badania ginekologicznego.

Badanie per rectum wykonuje lekarz, a w zależności od sytuacji metoda znajduje zastosowanie w takich dziedzinach jak proktologia, urologia i ginekologia.

Wynik proktologicznego badania per rectum pomaga zdecydować, czy potrzebne są dodatkowe badania, takie jak anoskopia, rektoskopia, kolonoskopia lub badanie obrazowe, albo konsultacja urologiczna.

Samo badanie ma jednak ograniczony zasięg i obejmuje wyłącznie struktury dostępne palpacyjnie. Palec sięga na głębokość 7-10 cm. Dlatego prawidłowy wynik nie wyklucza wszystkich chorób odbytnicy ani pozostałych odcinków jelita grubego. Jednocześnie badanie pozwala wyczuć około 50% guzów odbytnicy oraz około 30% wszystkich przypadków raka jelita grubego. W samej odbytnicy rozwija się mniej więcej jedna trzecia wszystkich guzów jelita grubego, a połowa z nich jest dostępna w badaniu palpacyjnym.

Infografika dotycząca częstości występowania hemoroidów

Jakie są wskazania i przeciwwskazania do badania per rectum?

Do najczęstszych wskazań należą:

Krwawienie z odbytu lub obecność krwi w stolcu – badanie może pomóc w ocenie jego możliwego źródła i wskazać potrzebę dalszej diagnostyki.
Ból, pieczenie, uczucie rozpierania lub wyczuwalny guz w okolicy odbytu – takie objawy mogą towarzyszyć m.in. hemoroidom, szczelinie odbytu, stanom zapalnym i zmianom guzowatym.
Zaburzenia wypróżnienia – zwłaszcza zaparcia, uczucie niepełnego wypróżnienia, trudności z oddaniem stolca lub nietrzymanie stolca.
Podejrzenie chorób odbytu i odbytnicy – w tym zwężeń, guzów i innych nieprawidłowości dostępnych w badaniu palpacyjnym.
Podejrzenie nowotworu końcowego odcinka przewodu pokarmowego – badanie może wykryć część zmian położonych nisko w odbytnicy, ale nie służy do wykluczania raka jelita grubego.
Problemy z oddawaniem moczu u mężczyzn – lekarz palpacyjnie ocenia dostępną część gruczołu krokowego.
Ocena napięcia zwieraczy odbytu – istotna m.in. przy nietrzymaniu stolca, niektórych zaburzeniach neurologicznych i problemach z opróżnianiem odbytnicy.

Badanie może wymagać odroczenia lub szczególnej ostrożności m.in. przy:

bardzo silnym bólu odbytu,
poważnym urazie odbytnicy,
niedawnej operacji w okolicy odbytu,
istotnych zaburzeniach krzepnięcia,
ciężkiej immunosupresji lub głębokiej neutropenii.

Badania nie wykonuje się również bez zgody pacjenta.

Jak przygotować się do badania per rectum?

Przygotowanie do badania per rectum zwykle jest proste i nie wymaga specjalnej diety ani stosowania środków przeczyszczających. Przed wizytą można skorzystać z toalety, jeśli zwiększy to komfort, choć wypróżnienie nie jest niezbędne. Nie trzeba też wykonywać lewatywy ani innych zabiegów oczyszczających, chyba że lekarz wyraźnie zaleci je przed wizytą.

Przed badaniem należy zadbać o zwykłą higienę okolicy odbytu. Warto również poinformować lekarza o nasilonym bólu, krwawieniu z odbytu, niedawnych zabiegach w tej okolicy, chorobach wpływających na krzepnięcie krwi oraz przyjmowanych lekach przeciwkrzepliwych. Dzięki temu lekarz może dostosować sposób badania do stanu pacjenta i zdecydować, czy potrzebne są dodatkowe środki ostrożności.

Jak przebiega badanie per rectum podczas wizyty u proktologa?

Przebieg badania krok po kroku wygląda zazwyczaj następująco:

Przyjęcie odpowiedniej pozycji – najczęściej pacjent leży na lewym boku z nogami zgiętymi w biodrach i kolanach, w tzw. pozycji bocznej Simsa. W niektórych sytuacjach lekarz może zastosować inną pozycję ułatwiającą badanie.
Oglądanie okolicy odbytu – proktolog ocenia skórę, ujście odbytu oraz widoczne zmiany, np. hemoroidy zewnętrzne, szczelinę odbytu, obrzęk, podrażnienie, krwawienie, obecność fałdów anodermy lub kłykcin kończystych.
Przygotowanie do badania – lekarz nakłada żel poślizgowy na palec w rękawiczce, co zmniejsza tarcie oraz dyskomfort.
Delikatne wprowadzenie palca do odbytu – lekarz ostrożnie wprowadza palec przez kanał odbytu do odbytnicy, jednocześnie oceniając napięcie zwieraczy. Pacjent może odczuwać ucisk lub krótkotrwałe parcie na stolec.
Badanie odbytnicy – palcem sprawdzane są dostępne ściany odbytnicy pod kątem bolesności, zwężeń, zgrubień, guzów lub innych wyczuwalnych nieprawidłowości.
Ocena gruczołu krokowego u mężczyzn – jeżeli istnieją wskazania, lekarz bada dostępną przez ścianę odbytnicy część prostaty, zwracając uwagę m.in. na jej wielkość, symetrię, konsystencję i bolesność.
Zakończenie badania – po wyjęciu palca lekarz może sprawdzić, czy na rękawiczce znajduje się krew, śluz lub inna wydzielina, a następnie omawia wynik i ewentualne kolejne etapy diagnostyki.

W typowych sytuacjach badanie per rectum wykonuje się bez znieczulenia i powoli, z uwzględnieniem komfortu pacjenta. Jeżeli w trakcie pojawia się silny ból, należy od razu powiedzieć o tym lekarzowi. Cała procedura trwa zwykle kilka minut.

FAQ

Czy badanie per rectum boli?

Badanie per rectum zwykle nie jest bolesne, choć może powodować ucisk, niewielki dyskomfort lub chwilowe parcie na stolec. Silniejszy ból może pojawić się przy takich problemach jak szczelina odbytu, stan zapalny lub bolesne hemoroidy. W takiej sytuacji warto od razu poinformować lekarza.

Czy badanie per rectum ma skutki uboczne?

Po badaniu sporadycznie może wystąpić krótkotrwały dyskomfort lub niewielkie krwawienie, zwłaszcza przy istniejących zmianach odbytu lub odbytnicy.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Źródła i materiały dodatkowe

Esmaeilnia Shirvani A, Pakdaman K, Maleki Z, Soraneh S, Rezaei Chegini F, Pakdaman K, Vali M, Nikbakht HA, Shojaie L, Ebrahimi P. Worldwide prevalence of haemorrhoids: a systematic review and meta-analysis. Ann Med. 2026 Dec;58(1):2606433. doi: 10.1080/07853890.2025.2606433. Epub 2025 Dec 26. PMID: 41450176; PMCID: PMC12777808.

M. Kołodziejczak, „Technika i interpretacja badania per rectum”, „Chirurgia po Dyplomie” 2013, nr 6.

M. Kołodziejczak, P. Ciesielski (red.), Choroby proktologiczne. Diagnostyka i leczenie, wyd. 2, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2026.

M. Romaniszyn, „Choroba hemoroidalna – postępowanie zgodne z aktualnymi wytycznymi. Cz. 1. Profilaktyka, obraz kliniczny, diagnostyka”, Medycyna Praktyczna, 2025.

M. Kołodziejczak, A. Kucharczyk, „Rekomendacje ACG dotyczące leczenia łagodnych chorób proktologicznych”, „Medycyna po Dyplomie” 2022, nr 7–8.

O autorze

Lek. Antoni Leja – założyciel przychodni specjalistycznej Smart Medica, absolwent I Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Specjalista z zakresu chirurgii ogólnej, proktolog i flebolog. Numer Prawa Wykonywania Zawodu: 3161945.

Badanie per rectum – wskazania, przebieg, przygotowanie do badania odbytu